De klok en wij

Corien Tel-Jol is de oprichter van Living Cells, waar ze met biofotonentherapie en leefstijladvies mensen helpt balans en energie terug te vinden. Deze gepersonaliseerde zorg kan o.a. worden uitgebreid met suppletieadvies, neurotransmitterprofielbepaling en/of DNA-analyse. Ook haar ervaring met onder andere ASS, HSP en FH kan worden ingezet bij het verlenen van persoonlijke en resultaatgerichte zorg.

In het voorjaar wordt de klok één uur vóóruit gezet, dat noemen we de zomertijd. De zomertijd heeft een groter effect op onze gezondheid dan de overgang naar de wintertijd, waarbij de klok in de herfst weer wordt teruggezet naar de standaardtijd. Waarom dat is zal hierna besproken worden. Ook krijg je tips om makkelijker om te gaan met het verzetten van de tijd, mocht je hier klachten van ervaren.

De zomertijd werd voor het eerst ingevoerd in 1916. In 1977 werd dit opnieuw gedaan, naar aanleiding van de oliecrisis in 1973. Door slimmer gebruik te maken van daglicht zou er energie bespaard kunnen worden. Het nut van de zomertijd is al meerdere keren ter discussie gesteld, maar voor alsnog is het een feit dat een kwart van de wereldbevolking twee keer per jaar aan de wijzers van de klok draait. Daarmee draaien we ook aan de knoppen van ons biologische systeem, onze natuurlijke orde.

Alles in de natuur beweegt in cycli. Denk aan de afwisseling van dag en nacht, en aan de seizoenen. Alles heeft regelmaat. Dat zelfde geldt voor de mens; al onze biologische, fysiologische en biochemische processen zijn afhankelijk van ritme. Om te zorgen dat dit ritme bewaard blijft heeft ons lichaam ook een klok; een ‘biologische klok’. Deze klok regelt onder andere hartslag, bloeddruk, eetlust, afgifte van hormonen en enzymen, slaap- en waakritme, herstelprocessen, ontgifting, enzovoorts.

De term ‘biologische klok’ heb je vast wel eens gehoord. Maar eigenlijk is het niet één klok het zijn er miljarden. Deze klokken zijn er op drie verschillende levels: er is een hoofdklok, er zijn orgaanklokken en cellulaire klokken. De laatste twee worden ook wel perifere klokken genoemd.

De hoofdklok bevindt zich in een speciaal groepje cellen in de hypothalamus, een gebiedje in de hersenen. Deze klok wordt onderhouden door de waarneming van zonlicht en duisternis via de ogen. De afwisseling van dag en nacht volgt het ritme van 24 uur. Ons eigen ritme is er echter een van gemiddeld 24,2 uur en wordt ook wel circadiaans ritme genoemd ‘het ritme van circa een dag’. Onze klok loopt dus standaard wat achter op schema in vergelijking met het natuurlijk dag- en nachtritme. Om onze hoofdklok goed af te stellen is het van groot belang dat we in contact zijn met de zon en met daglicht. Daarom is meerdere keren per dag naar buiten gaan een goed idee. Vooral het vroege ochtendlicht heeft grote invloed op het synchroniseren van onze biologische klok.

De perifere klokken worden hoofdzakelijk aangestuurd door de hoofdklok. Ook daar bepalen de in- of uitgeschakelde klokgenen de activiteit ter plaatse. Zo heeft de darm ritmes van vertering en opname. De nieren veranderen gedurende de dag hun filtratie- en uitscheidingspatronen. De lever heeft sterke ritmes in glucose- en vetstofwisseling en ook het immuunsysteem vertoont dagelijkse schommelingen in activiteit. Naast de ogen zijn er nog drie organen die in contact staan met de buitenwereld en tijdwaarnemers zijn; de huid, de darmen en de longen.
Licht, temperatuur, elektromagnetische velden, beweging, sociale activiteiten, voeding, het zijn allemaal signalen die de klokken beïnvloeden.

Maar nu even terugkomend op de zomertijd. Een uurtje meer of minder, dat merk je toch nauwelijks? Toch wel. Onze hoofdklok houdt namelijk de tijd bij aan de stand van de zon, en niet aan de stand van de wijzers van de klok! Het zonlicht verandert niet wanneer wij de klok verzetten alleen de ‘sociale’ tijd verandert en daarom raakt onze totale biologische klok ontregeld. Die ontregeling is het grootst wanneer we overgaan naar de zomertijd. Weet je nog dat ons ritme eigenlijk achter loopt met de stand van de zon? Wij hebben een ‘bijna-dag-en-nacht-ritme’ van 24,2 uur maar we moeten het doen met 24 uur. Gaan we daar nog een uur van af snoepen dan raken we uit balans. Je snapt nu ook waarom een uurtje extra, bij het ingaan van de wintertijd, vaak minder problemen op levert.

De aard van de klachten die men ervaart, vooral na het ingaan van de zomertijd, kunnen variëren. We hebben het dan over, stemmingsklachten of somberheid, een verstoord slaapritme, verstoord eetritme, verminderde alertheid en concentratie, vermoeidheid. In de literatuur wordt daarnaast melding gemaakt van een stijging van acute hartinfarcten en bedrijfs- en verkeersongevallen in de dagen na de overgang naar de zomertijd.

Bij de meeste mensen is de ontregeling van tijdelijke aard, maar kan variëren van een paar dagen tot een paar weken. Het is bijvoorbeeld afhankelijke van welk chronotype jij bent; dit is je natuurlijke, genetische bepaalde ritme dat bepaald of je een ochtend- of een avondmens bent. Avondmensen ondervinden een sterkere verstoring. Naast je leeftijd is ook het geslacht bepalend; vrouwen en meisjes hebben over het algemeen een uur langer slaap nodig. Daarnaast ervaren hoogsensitieve personen (HSP’s) waarschijnlijk ook meer last van de ontregeling.
Sommige mensen blijven helaas ontregelt doordat hun biologie zich niet aanpast aan het nieuwe ritme.

Gelukkig zijn er een paar trucjes die ervoor kunnen zorgen dat je minder klachten ervaart in de dagen na het verzetten van de klok.

Zet één uur voor het slapengaan de schermen uit van telefoon, televisie en computer. Deze produceren blauw licht en de hersenen interpreteren dit als ochtendlicht.
Zorg ervoor dat je slaapkamer goed te verduisteren is. Hoe donkerder hoe beter. Maak desnoods gebruik van een slaapmasker.
Het signaal waarmee mobiele telefoons, Wifi, Wifi-versterkers en routers werken verstoort ons bioritme. We kunnen niet meer zonder deze moderne middelen, maar zorg dat ze uit staan of niet in de slaapkamer aanwezig zijn om een gezonde nachtrust te bevorderen.
Ga op tijd naar bed het liefst vóór 22 uur, maar in ieder geval één uur eerder dan standaard. De uren slaap vóór middernacht bevatten vaak meer diepe slaap waardoor je waarschijnlijk meer uitgerust voelt.
Vind je één uur eerder gaan slapen geen goed plan? Zorg dan voor een geleidelijke verschuiving van je slaapritme door een week van te voren elke dag 10 minuten eerder te gaan slapen.
Sta op tijd op. Ben je vroeg gaan slapen dan is 6 uur een prima tijdstip om in de benen te komen.
Ga een kwartier tot half uur wandelen in het vroege ochtendlicht. Wandel nog eens een kwartier rond de middag en aan het begin van de avond.
Ga een kwartier op blote voeten in het gras staan of ga lekker liggen, het is zondag je hebt alle tijd.

Voor wie meer wil weten over dit onderwerp, check:

1. The human circadian clock’s seasonal adjustment is disrupted by daylight saving time

Kantermann, T., Juda, M., Merrow, M. & Roenneberg, T. (2007). Current Biology, 17(22), 1996–2000.

DOI: 10.1016/j.cub.2007.10.025

2. Measurable health effects associated with the daylight saving time shift

Zhang et al. (2020). PLOS Computational Biology.

DOI: 10.1371/journal.pcbi.1007927

Lees de volledige publicatie (PDF)

3. Daylight Saving Time Transitions and Risk of Heart Attack

Hurst et al. (2024). Deutsches Ärzteblatt, 121(15), 490–496.

DOI: 10.3238/arztebl.m2024.0078

4. Circadian Misalignment and Health